Tahta dekor “tarihî eser”, dört ayda değişen rapor “uygun”: Koruma Kurulu kararları yeniden tartışmada

İSTANBUL – Türkiye’de kültür varlıklarını korumakla görevli kurulların verdiği kararlar, peş peşe ortaya çıkan örneklerle yeniden tartışma konusu oldu. Son olarak, çocuk dizisi “Tozkoparan İskender” için 2019’da hazırlanan tahta dekorun “tarihî menzil taşı” sanılarak tescillenmesi, gözleri Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na bağlı İstanbul V Numaralı Kültür Varlıklarını Koruma Kuruluna çevirdi.

Dizi setinde kullanılmak üzere yapılan ve yıllar sonra Tuzla’daki çekim alanında bırakıldığı değerlendirilen tahta dekor, iki uzmanın başvurusu üzerine kurul gündemine taşındı. “Menzil taşı” olduğu ileri sürülen dekor, 26 Şubat 2025’te kurul kararıyla tarihî eser olarak tescillendi. Hatta eser, koruma ve konservasyon işlemleri için müzeye kaldırıldı; hakkında akademik makale bile yazıldı.

Ancak işin ironik tarafı kısa süre sonra ortaya çıktı: Söz konusu nesnenin, aslında bir televizyon dizisi için hazırlanmış tahta bir dekor olduğu anlaşıldı. Yani ortada yüzyılları aşan bir kültür mirası değil, kamera karşısına çıkmış bir set objesi vardı.

Dizinin hazırlık sürecinde danışmanlık yapan Dr. Öğretim Üyesi Şükrü Seçkin Anık, menzil taşlarının geleneksel olarak mermerden yapıldığını hatırlatarak, “Tahtadan menzil taşı olmaz. Keşke alanın uzmanlarına danışsalardı” sözleriyle yaşananları eleştirdi. Anık’a göre asıl tartışılması gereken, akademik hata kadar, bu hatayı resmî tescil kararına dönüştüren kurul süreci.

Bu gelişme, İstanbul V Numaralı Koruma Kuruluna yönelik eleştirileri yeniden alevlendirdi. Çünkü aynı kurulun yalnızca Tuzla’daki bu dosyada değil, Adalar ilçesindeki bazı tarihî eser ve yapı dosyalarında hazırladığı raporlar da daha önce tartışma yaratmıştı. Kurulun, Adalar’daki koruma süreçlerinde verdiği kararların tutarlılığı uzun süredir sorgulanıyor.

Eleştirilerin odağındaki başlıklardan biri de, Adalar ilçesinde bulunan 4 yıldızlı bir otel dosyası oldu. İddialara göre kurul, söz konusu otelde ilk incelemesinde 13 ayrı uygunsuzluk tespit etti. Ancak aradan sadece dört ay geçtikten sonra aynı yapı için bu kez “uygundur” yönünde görüş verdi. Kısa süre içinde böylesine keskin bir değerlendirme değişikliği yaşanması, “Dört ayda ne değişti?” sorusunu beraberinde getirdi.

Bir yanda setten çıkma tahta dekorun tarihî eser diye tescillendiği, diğer yanda Adalar’daki bir otel dosyasında kısa aralıklarla birbirine zıt raporların düzenlendiği bir tablo, kurul kararlarının güvenilirliğine gölge düşürüyor. Koruma mekanizmasının görevi, kültür varlıklarını titizlikle ayırt etmek ve kamu yararı doğrultusunda hareket etmekken; yaşananlar, “önce karar, sonra araştırma” eleştirilerini güçlendiriyor.

Uzmanlara göre mesele, yalnızca bir kurul hatası değil; aynı zamanda denetim, uzman görüşü ve kurumsal sorumluluk zincirinin ne kadar sağlıklı işlediğiyle ilgili. Çünkü bugün bir dizi dekoru tarihî eser diye kayda geçebiliyorsa, yarın gerçekten korunması gereken bir kültür varlığı hakkında nasıl karar verileceği sorusu da kaçınılmaz hâle geliyor.

İstanbul’da Tuzla’dan Adalar ilçesine uzanan bu tartışmalı kararlar zinciri, koruma kurullarının çalışma biçiminin yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor. Aksi hâlde, bir gün tahta dekor müzeye kaldırılırken, ertesi gün gerçek tarih sessizce gözden kaçabilir.