İKTİDARDA OLURSAN HAYALET ARKASI EYALET

Bir Osmanlıdır gidiyor.

Bir devletin yönetim şemasında en tepede olmak, o devletin bütün güç merkezlerini kontrol edebilmek anlamına gelir mi? Osmanlı tarihine baktığımızda bu sorunun cevabının her zaman “evet” olmadığını görüyoruz.

Osmanlı Devleti, hanedan merkezli mutlak monarşiyle yönetilen, güçlü bir merkezî otorite anlayışı üzerine kurulmuştu. Devletin en tepesinde hanedan gücünü ve hükümdarlık meşruiyetini arkasına alan padişah bulunuyordu. Padişah, savaş ve barış politikalarına yön verir, devletin temel kararlarını belirlerdi.

Padişahın hemen altında ise sadrazam, yani veziriazam yer alıyordu. Bugünün yönetim anlayışıyla başbakana benzetebileceğimiz sadrazam, yürütmenin başıydı. Bürokrasiyi yönetir, devletin askerî ve mali politikalarının uygulanmasını sağlar, üst düzey atamalarda belirleyici rol oynardı.

Ancak bütün bu yetkilerin üzerinde önemli bir gerçek vardı: Sadrazamın siyasi varlığı, büyük ölçüde kendisini o makama getiren padişahın iradesine bağlıydı. Sadrazamın görev süresi ve etkisi Padişahın iki dudağı arasındaydı.

Devletin merkezî yönetiminde Divan-ı Hümayun bulunuyordu. Sadrazamın başkanlığında toplanan bu kurulda vezirler, kazaskerler, defterdarlar ve nişancı gibi üst düzey devlet görevlileri yer alıyordu. Benzetmek gibi olmasın ama J bugünün kavramlarıyla ifade edecek olursak vezirler Bakan, kazaskerler yüksek yargı yöneticisi, defterdarlar maliye yöneticisi, nişancı ise devletin hukuk ve kayıt bürokrasisinin üst düzey temsilcisine denk gelmekte. Ortak özellikleri ise iki dudak arasından fışkırmalarıydı.

Taşrada ise beylerbeyi ( atanmış Büyükşehir Belediye Başkanı gibi) eyaletleri, sancakbeyi  ise (atanmış ilçe Belediye Başkanı gibi) sancakları yönetiyordu. Neyse ki günümüzde Belediye Başkanları seçimle iş başına geliyor.( da devamı gelmiyor J !)

Kâğıt üzerinde bakıldığında oldukça belirgin, merkezden taşraya uzanan bir yönetim hiyerarşisi söz konusuydu.

Ancak Osmanlı tarihinin bize gösterdiği asıl gerçek, resmi yönetim hiyerarşisi ile fiili güç hiyerarşisinin her zaman örtüşmediğidir.

Bir padişahın güçlü olması için tahta oturması yeterli değildi.

Hanedan meşruiyetini koruyabilmesi, askerî gücü kontrol edebilmesi, bürokrasiyi yönetebilmesi, devlet hazinesine hakim olabilmesi, taşradaki nüfuzlu ailelerin desteğini sağlayabilmesi ve dini otoriteyle ilişkilerini sürdürebilmesi gerekiyordu.

Bir başka ifadeyle, padişahın gerçek gücü, devletin farklı güç merkezlerini ne ölçüde kontrol edebildiğiyle doğrudan ilişkiliydi. (Bugün de öyle değil mi?)

Fatih Sultan Mehmet veya Kanuni Sultan Süleyman gibi güçlü hükümdarların dönemlerinde merkezi otorite belirgin biçimde hissedilirken, bazı padişahların çocuk yaşta tahta çıktığı ya da bazı padişahların akli melekelerinin yerinde olmadığı  ve yönetimde yeterince etkili olamadığı dönemlerde farklı güç odaklarının ağırlığı artıyordu.

Büyük vezir (Bakan) aileleri, servetleri, yetişmiş insan kaynakları, bürokratik ilişkileri ve taşradaki bağlantıları sayesinde devlet kadrolarını ve siyasi kararları etkileyebiliyorlardı.

Örneğin Köprülü ailesi, 17. yüzyılda yalnızca sadrazamlık makamında bulunan kişilerden ibaret değildi. Aile, yetiştirdiği devlet adamları ve kurduğu ilişkiler ağıyla Osmanlı yönetiminde uzun yıllar etkili oldu.

Dolayısıyla Osmanlı’da iktidar her zaman yalnızca padişahın şahsında toplanan ve hiçbir dirençle karşılaşmadan aşağıya doğru aktarılan bir güç değildi.

Osmanlı’nın askerî teşkilatında önemli bir yere sahip olan Yeniçeri Ocağı, bunun en çarpıcı örneklerinden biridir.

Başlangıçta doğrudan merkezî otoriteye bağlı olarak örgütlenen yeniçeriler, zamanla kendi kurumsal çıkarlarını savunan güçlü bir siyasi aktöre dönüştüler.

Öyle ki örgütlü askerî güçlerini kullanarak isyanlar çıkardılar, sadrazamların görevden alınmasına neden oldular, hatta padişahları tahttan indirdiler.

1622 yılında II. Osman’ın tahttan indirilerek öldürülmesi, bu güç mücadelesinin Osmanlı tarihindeki en dramatik örneklerinden biridir.

Burada üzerinde durulması gereken önemli bir çelişki vardır:

Padişahı korumak ve devletin emirlerini uygulamak üzere oluşturulmuş askerî bir teşkilat, koşullar değiştiğinde padişahın iktidarını tehdit eden bir güce dönüşebilmiştir.

Bu durum, yalnızca askerî disiplinin bozulmasıyla açıklanamaz. Aynı zamanda bir devlet kurumunun, kendisini oluşturan siyasi otoriteden bağımsız çıkarlar geliştirmesinin ve bu çıkarları korumak için örgütlü gücünü kullanmasının tarihsel örneğidir. İkinci Mahmut’un  Nizam-ı  Cedid teşkilatını kurarak Yeniçeri Ocağının kozmik odasını dağıtması da kurtuluş olmadı.

Nihayetinde merkez zayıfladığında taşra güçlenir ve yırtık FON’dan çıkar gibi birileri ortaya atılır.

Devletin farklı bölgelerinde ekonomik kaynakları, askerî güçleri ve yerel ilişkileri kontrol eden yöneticiler de zaman zaman merkezî otoriteye meydan okudular.

Bunun en dikkat çekici örneklerinden biri Kavalalı Mehmed Ali Paşa’dır.

1805 yılında Mısır Valisi olan Mehmed Ali Paşa, zaman içerisinde kendi ordusunu, ekonomik kaynaklarını ve yönetim mekanizmasını oluşturarak İstanbul karşısında son derece güçlü bir konuma ulaştı.

Osmanlı Devleti’nin Mısır üzerindeki hukuki egemenliği devam etmesine rağmen, Mehmed Ali Paşa fiilen oldukça geniş bir özerklik kazandı. Hatta ordusu Osmanlı kuvvetlerini yenerek Anadolu içlerine kadar ilerledi. Ve barış ÇERÇEVESİ içinde 1841’de Mısır valiliğinin ailesine veraset yoluyla geçmesi kabul edildi.

Netice: İktidarda olursan hayalet  arkası EYALET!

Burada bağımsız bir devletin resmen ilan edilmesinden ziyade, merkezî otoriteye bağlı bir valinin fiilî gücünün zamanla merkezle rekabet edebilecek düzeye ulaşması söz konusuydu.

Merkezî otorite, bir bölgedeki askerî, ekonomik ve siyasi gücü etkili biçimde denetleyemediğinde, o bölgede alternatif iktidar merkezleri ortaya çıkabilir.

Üstelik bu tür mücadelelerde dış güçlerin oynadığı rolü de göz ardı edemeyiz. Demek ki o dönemde de Barracklar varmış.

Osmanlı’nın iç sorunları, rakip devletler için zaman zaman diplomatik, ekonomik veya askerî kazanımlar elde etme fırsatına dönüşmüştür. Ancak bu müdahaleler her zaman yalnızca Osmanlı’nın zayıflığının sonucu değildi, kimi zaman dış müdahalelerin kendisi de devletin güç kaybetmesini hızlandırıyordu.

Makam başka, iktidar başka!

Gerçek iktidar, karar alma mekanizmalarına, ekonomik kaynaklara, bürokrasiye, güvenlik kurumlarına ve toplumsal destek ağlarına ne ölçüde hâkim olunduğuyla doğru orantılıdır. Hakimiyet giderse makam kalır iktidar uçar gider.

Asıl bakılması gereken, devlet kurumlarının nasıl işlediği, güç merkezleri arasında nasıl dengeler kurulduğu, bu dengelerin hangi koşullarda bozulduğu ve merkezî otoritenin bu değişimleri nasıl yönettiğidir.

Güçlü bir hükümdar, güçlü bir devlet anlamına gelebilir. Ancak güçlü bir devletin yalnızca güçlü bir hükümdara dayanması, aynı zamanda onun en büyük kurumsal kırılganlığı da olabilir.

Çünkü devletin bütünlüğü ve işleyişi bir kişinin siyasi becerisine, otoritesine veya şahsi ilişkilerine bağımlı hale gelirse, o kişinin gücündeki her değişim bütün yönetim sistemini etkileyebilir.

Oysa kalıcı devlet gücü, yalnızca güçlü liderlerden değil, kişilere bağımlı olmadan işleyebilen kurumlardan, kurallardan, yetki ile sorumluluk arasındaki dengeden ve hesap verebilir bir yönetim anlayışından doğar.

Osmanlı tarihinden çıkarılabilecek en önemli yönetim dersi:

Devletin başında kimin bulunduğu kadar, devletin hangi kurallarla ve hangi güç dengeleri içerisinde yönetildiği de önemlidir.

Bu uzun yazıyı rahmetli İsmet Kulaksız okusaydı şöyle değerlendirirdi ‘’Kızım sana söylüyorum gelinim sen anla.’’

Ecz. AVNİ KURTULDU