Büyükada’da ‘Tarihi Doku’ Tartışması: 1905 Tarihli Belge Yıkım Gerekçesini Sorgulatıyor

13 Ocak 2026 tarihinde Büyükada Gülistan Caddesi’nde “tarihi ve doğal dokuyu koruma” gerekçesiyle gerçekleştirilen sahil şeridi yıkımları, ortaya çıkan 1905 tarihli bir arşiv fotoğrafıyla yeni bir tartışma başlattı. 121 yıl öncesine ait belge, sahil şeridinde kapalı yapıların adanın orijinal dokusunda yer aldığını ve dönemin sosyal yaşamının bir parçası olduğunu gözler önüne serdi.

Sahil Dönüşümü Projesi ve Geçmişin İzleri

İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve Adalar Belediyesi koordinasyonunda yürütülen “Büyükada Sahil Dönüşümü” projesi kapsamında, 13 Ocak 2026 tarihinde Gülistan Caddesi üzerindeki işletmelerin deniz tarafında bulunan eklentileri kaldırılmıştı. Yetkililer, bu müdahalenin kıyı şeridinin “doğal ve tarihi dokusunun korunması” amacıyla yapıldığını vurgulamıştı. Ancak tarih araştırmacılarının ve ada sakinlerinin paylaştığı 1905 tarihli bir fotoğraf, “tarihi doku” tanımının yeniden sorgulanmasına neden oldu.

Stavros D. Drimikis tarafından çekilen ve 121 yıl öncesini yansıtan karede şu detaylar dikkat çekiyor:

• Sağ Taraf (Kara Tarafı): Fotoğrafın sağında görülen binalar, günümüzde Mado ve Yapı Kredi Bankası’nın bulunduğu hizadaki yapı bloğunu oluşturuyor. Mimari süreklilik bu cephede kısmen korunmuş durumda.
• Sol Taraf (Deniz Tarafı): Günümüzde “kaçak” denilerek yıkılan sahil şeridinde, o dönemde de “Brasserie” (Birahane/Lokanta) tabelalı, tenteli ve kapalı oturma alanlarına sahip nizami yapıların bulunduğu görülüyor.

Bu durum, 2026 yılında yapılan müdahalenin referans aldığı “tarihi doku” kavramının hangi dönemi kapsadığı sorusunu akıllara getirdi. Adalılar, “Yetkililer ‘doğal ve tarihi doku’ derken bu fotoğraftan haberdar mıydı?” sorusunu yöneltiyor.

Vatandaş Görüşü: “Adanın hafızası sadece taş binalardan ibaret değildir, kıyı kullanımı da bu kültürün bir parçasıdır. 1905 yılında bile orada insanların sosyalleştiği kapalı alanlar varken, bugün tarihi koruma adına buraların yıkılması tezat oluşturuyor.”

Fotoğraftaki Detay: Tanzimat Dönemi ve Bayrak Geleneği

Söz konusu fotoğraf, sadece mimari açıdan değil, dönemin idari ve sosyolojik yapısı açısından da önemli veriler sunuyor. Fotoğrafta cadde boyunca asılı olan çeşitli bayraklar, Tanzimat Dönemi’nin çoğulcu yapısına ve yerel yönetim anlayışına işaret ediyor.

Tarihçiler, fotoğraftaki bayrak detayını şu şekilde yorumluyor:

1. Yerel Otorite Temsili: Tanzimat Fermanı ve sonrasındaki düzenlemelerle birlikte, mahalle yetkililerine veya azınlık cemaatlerine özel günlerde kendi flamalarını ve bayraklarını asma izni verilmişti.
2. Kültürel Çeşitlilik: Bu bayraklar, Büyükada’nın o dönemdeki kozmopolit yapısını ve devletin yerel unsurlara tanıdığı serbestiyeti simgeliyor.

Sonuç olarak; 2026 yılında “tarihi koruma” refleksiyle yapılan yıkımlar ile 1905 yılındaki “yaşayan tarih” arasındaki bu görsel çelişki, koruma planlarının akademik ve arşivsel verilerle ne kadar örtüştüğü konusunda kamuoyunda yeni bir gündem oluşturdu.