Adalar’ın Kimlik Erozyonu: Koruma Planları Rant Kıskacında, Sokaklar Kebapçı İşgalinde!

İstanbul’un göz bebeği, Prens Adaları… Büyükada, Heybeliada, Burgazada, Kınalıada bugünlerde sessiz ama çok derin bir kimlik erozyonuyla karşı karşıya. Sokaklarında tarih fışkıran, her sivil mimari örneğiyle adeta bir açık hava müzesi olan bu nadide coğrafya, son dönemde mantar gibi biten kebapçı, köfteci ve kalitesiz fast-food işletmelerinin istilası altında. 2021 yılında Özel Çevre Koruma Bölgesi ilan edilen Adalar’da, günübirlik ziyaretçi sayısının 170 bin seviyesine ulaşması, bu eşsiz kentsel kimlik üzerinde korkunç bir turizm baskısı oluşturuyor. Kontrolsüz kitle turizmi; tarihi bahçeleri, doğal kıyıları ve asırlık konakları tahrip ederken, sokaklarımızı homojenleştirip tek tipleştiriyor. Kamuoyunun ve sivil inisiyatiflerin belediye başkanından beklentisi net: Bu kontrolsüz gidişata ruhsat vermeyerek dur diyecek güçlü bir siyasi irade!

Peki, Adalar’ı bu ticari istiladan koruyacak hiç mi yasal dayanağımız yok? Elbette var. Adalar’ın kentsel, doğal ve arkeolojik sit bütünlüğünü korumak adına en güçlü hukuki barikatımız; 1/5000 Ölçekli Nazım İmar Planı ve buna bağlı olarak hazırlanan 1/1000 Ölçekli Koruma Amaçlı Uygulama İmar Planı kararlarıdır. Bu plan hükümleri, kontrolsüz ticari dönüşümü ve gıda işletmelerinin yarattığı çevresel kirliliği önlemek adına son derece katı kurallar içeriyor. Örneğin, plan sınırları içindeki konut alanlarında gürültü, toz ve duman çıkaran fonksiyonlar kesinlikle yer alamaz. Bu madde; yoğun duman, koku ve havalandırma gürültüsü üreten kebapçı ve köftecilerin konut yoğunluklu bölgelerde açılmasını engellemek için en net planlama gerekçesidir.

Ancak acı bir gerçekle karşı karşıyayız: Adalar İlçesi imar planları, her ne kadar adayı ve doğayı koruyacak pek çok doğru, vizyoner ve katı kuralı kapsıyor olsa da birilerinin bitmek bilmeyen rant beklentileri yüzünden bugüne kadar bir türlü resmen onaylanıp yürürlüğe sokulamadı! Planların onaylanmaması, adayı ranta açmak isteyenlerin ekmeğine yağ sürerken; sivil toplum kuruluşları da bu gecikmelerin arkasında yapay nüfus projeksiyonlarıyla yapılaşma baskısının körüklenmesi niyetinin yattığını haklı olarak savunuyor. Yaklaşık 6.500 yapıdan sadece 1.595’inin tescilli olduğu Adalar’da, tescilsiz modern mimari örnekleri korumasız bırakılıyor, tarihi bahçeler imar tehdidiyle yüz yüze kalıyor. Dahası, kıyı alanlarının plan sınırları dışında tutulması kritik bölgelerde sit derecelerinin düşürülmesi, ticari istilayı körükleyen en büyük faktörler olarak öne çıkıyor.

Mevzuat Açık, Hukuk Belediyenin Yanında

İmar planlarının rant lobileri tarafından engellenmesine rağmen, yerel yönetimin elinde bu fast-food istilasını durduracak 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu gibi kapı gibi bir mevzuat var. Sit alanlarında kalan taşınmazlarda yapılacak her türlü fiziksel müdahale ve işlev değişikliği, ilgili Koruma Bölge Kurulunun onayına tabidir. 1. ve 2. Grup tescilli asırlık ahşap konakların veya kagir yapıların alt katlarını kurul kararı olmadan kebapçıya, köfteciye dönüştürmek imkansızdır! Koruma Kurulu; yapının özgün taşıyıcı sistemini, mimari karakterini ve cephe bütünlüğünü bozacak mutfak bacası, havalandırma üniteleri veya estetik dışı dekorasyon değişikliklerine asla izin vermez.

Danıştay’ın son dönemdeki emsal kararları da bu doğrultuda belediyelerin elini son derece güçlendiriyor. Kentsel sit alanında kalan bir taşınmaz için yapılan işyeri açma ruhsatı başvurusu; yapının Koruma Kurulu onaylı güncel bir mimari projesi ve yapı kullanma izin belgesi (iskan) yoksa, belediye tarafından doğrudan reddedilebilir. Bir manyerist ahşap konakta açılmak istenen o rüküş kebapçıların iskan ve proje eksiklikleri, belediye başkanı için en meşru ruhsat reddi gerekçesidir. Ayrıca KUDEB (Koruma, Uygulama ve Denetim Büroları), tescilsiz yapılardaki basit onarımları ve cephe değişikliklerini bile denetleme yetkisine sahiptir; tarihi dokuyla uyumsuz, estetik dışı cephe kaplamalarını anında durdurabilir.

Tavizsiz Denetim ve Kentsel Estetik Şart

Mantar gibi türeyen yeni işletmeleri planlama esaslarıyla engellerken, mevcut gıda işletmelerinin de adayı parsel parsel işgal etmesinin önüne disiplinli denetimlerle geçilmelidir. Ruhsat aldıktan sonra bina içinde veya cephesinde imara aykırı imalat yapan işletmelerin ruhsatları, İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik uyarınca iptal edilmeli ve kapılarına kilit vurulmalıdır. İlçe Tarım, Emniyet, Sağlık ve Zabıta müdürlüklerinin koordinasyonuyla yürütülecek çapraz kurumsal denetimler, standart dışı çalışan kalitesiz işletmeler üzerinde caydırıcı bir baskı oluşturacaktır.

Görsel kirliliğe neden olan o devasa, ışıklı, plastik kebapçı tabelaları da hemen mercek altına alınmalıdır. Unutulmamalıdır ki; tabela alanı, asılacağı zemin kat cephe alanının en fazla yüzde yirmi beşini geçemez ve binadan dışarıya doğru sıfır nokta yirmi metreden fazla çıkıntı yapamaz. Bu kurala uymayan tabelalar zabıta marifetiyle sökülmelidir. Gıda salonlarının masa ve sandalyelerini sokaklara taşırarak kamusal alanları ve kaldırımları gasp etmesine, kamuya ait yolları daraltmasına asla müsaade edilmemelidir.

Adalar’ın kültürel, tarihi ve doğal mirasını koruma hedefi; idari sınırları aşan ve mahkemelerden dönecek keyfi kararlarla değil, planlama ve denetim mekanizmalarının akılcı kullanımıyla gerçekleştirilebilir. Rant beklentisiyle askıda tutulan imar planı notları, sanki yürürlükteymişçesine bir rehber olarak kabul edilmeli, konut alanlarındaki duman ve gürültü yasakları tavizsiz uygulanmalıdır. Eksik belgesi olan işletmelerin ruhsat başvuruları, iki aylık yasal süre içinde gerekçelendirilerek belediye başkanının imzasıyla resmen reddedilmelidir. Adalar’ın taşıma kapasitesini aşan turizm baskısını azaltmak amacıyla Ziyaretçi Yönetim Planı ve Biyoçeşitlilik Koruma Eylem Planı ivedilikle hayata geçirilmelidir. Adalar ticari birer eğlence ve rekreasyon alanı değildir; bu rant hırsına göz yummak, geleceğimize ihanet etmektir!