Büyükada’nın Gizemli Tuvali Tiraje Dikmen, Bir Vasiyetin Hikâyesi Ve Sessizliğe Gömülen Sanat Köşkü

İstanbul’un en zarif köşelerinden biri olan Büyükada, yalnızca tarihi köşkleri, çam ormanları ve denizle bütünleşen sokaklarıyla değil; burada yaşamış sanatçıların bıraktığı kültürel mirasla da eşsiz bir kimliğe sahiptir. Ancak bu mirasın korunması her zaman mümkün olamamış, kimi zaman hukuk, bürokrasi ve zamanın yıpratıcı etkisi kültürel değerlerin önüne geçmiştir.

Bu hikâyelerin en çarpıcılarından biri de Türk resim sanatının önemli isimlerinden Tiraje Dikmen’in Büyükada’daki tarihi köşküdür. Bugün bu köşk, yalnızca bir miras davasının değil, aynı zamanda Türkiye’nin kültürel mirasını koruma konusundaki sınavlarından birinin sembolü hâline gelmiştir.

PARİS’TEN BÜYÜKADA’YA UZANAN BİR SANAT YOLCULUĞU

1923 yılında İstanbul’da doğan Tiraje Dikmen, yalnızca Türkiye’de değil Avrupa sanat çevrelerinde de saygı gören önemli bir ressamdı. Namık İsmail’in yeğeni olan Dikmen, hukuk ve iktisat eğitimi almasına rağmen yaşamını resme adadı. Uzun yıllar Paris’te çalıştı; Fransız çağdaş sanat çevrelerinde eserleri sergilendi ve kendine özgü figüratif anlatımıyla uluslararası sanat dünyasında yer edindi.

Ne var ki onun için Büyükada sadece bir yazlık mekân değildi. Ada, çocukluğunun, anılarının ve üretiminin ayrılmaz bir parçasıydı.

Nizam Mahallesi’ndeki tarihi Dikmen Köşkü, yıllar boyunca sanatçının atölyesi, yaşam alanı ve üretim merkezi oldu. Bu köşk; tuvallerin, eskizlerin, kitapların, mektupların ve sanat tarihine ışık tutacak sayısız belgenin bir araya geldiği yaşayan bir kültür mekânı niteliğindeydi.

BİR VASİYETİN ARDINDAKİ İDEAL

Tiraje Dikmen’in en büyük arzularından biri, ölümünden sonra eserlerinin ve yaşadığı köşkün kamu yararına hizmet etmeye devam etmesiydi.

Bu nedenle hazırladığı vasiyetnamesinde Büyükada’daki köşkünü, resim koleksiyonunu ve çeşitli mal varlıklarını İstanbul Üniversitesi’ne bırakarak burada bir sanat ve araştırma merkezi kurulmasını istedi.

Bu vasiyet, yalnızca bir mülk devrini değil; sanatçının yaşamını gelecek kuşaklara aktaracak kalıcı bir kültür mirası oluşturma düşüncesini yansıtıyordu.

Ancak iyi niyetle hazırlanan bu plan, vefatının ardından uzun ve karmaşık bir hukuk mücadelesine dönüştü.

MİRAS HUKUKUNUN ÇIKMAZI

Tiraje Dikmen’in 2014 yılında vefat etmesinden sonra vasiyetnamenin uygulanması beklenirken, yasal mirasçılar tarafından çeşitli davalar açıldı.

Kamuoyunda zaman zaman yanlış biçimde ressam olarak anılan Tijen Dikmen, aslında Tiraje Dikmen’in kız kardeşiydi ve miras sürecinin taraflarından biriydi. Açılan tenkis ve vasiyetnamenin iptali davaları nedeniyle mülkiyet yıllarca kesinleşemedi.

Mahkemeler devam ederken köşkün geleceği de belirsizliğe sürüklendi.

Sorun yalnızca mülkiyet değildi.

Köşkün bakımının kim tarafından yapılacağı, restorasyonunun nasıl gerçekleştirileceği ve vasiyetin hangi ölçüde uygulanabileceği de çözülemeyen konular arasında yer aldı.

ESERLER KORUNDU, KÖŞK YALNIZ KALDI

Kamuoyunda zaman zaman dile getirildiği gibi, Tiraje Dikmen’in tabloları ve kişisel arşivi tamamen kaderine terk edilmedi.

Mahkeme sürecinde yapılan envanter çalışmaları sonucunda eserler tespit edilerek güvenli koruma altına alındı ve uygun depolara taşındı. Böylece sanatçının en değerli üretimleri fiziksel olarak korunabildi.

Ancak aynı özeni köşkün kendisi için söylemek kolay değil.

Uzun süren dava süreçleri boyunca tarihi yapı ciddi ölçüde bakımsız kaldı. Ahşap yapı zamanın etkisiyle yıprandı; hava koşulları, rutubet ve düzenli bakım eksikliği binanın fiziksel durumunu olumsuz etkiledi. Çeşitli dönemlerde güvenlik ve yangın riski de gündeme geldi.

Koruma kurulları, İstanbul Üniversitesi ve Büyükada’daki sivil toplum kuruluşları yapının geleceğine ilişkin çalışmalar yürütse de, köşk hâlâ beklediği canlı kültür merkezine dönüşebilmiş değil.

BÜYÜKADA’NIN ORTAK HAFIZASI

Tiraje Dikmen Köşkü yalnızca bir aile mirası değildir.

Bu yapı, Cumhuriyet döneminin önemli sanat üretimlerinden birine tanıklık etmiş; Türk resim tarihinin önemli eserlerinin ortaya çıktığı bir çalışma mekânıdır. Aynı zamanda Büyükada’nın kültürel kimliğinin ayrılmaz parçalarından biridir.

Bugün bu köşkün kaderi, aslında Türkiye’de kültürel mirasın nasıl korunacağı sorusunu da gündeme getiriyor.

Sanatçıların evleri yalnızca taşınmaz mal değildir. Onlar, yaşanmışlıkları, üretim süreçleri ve bıraktıkları izlerle toplumun ortak belleğinin somut parçalarıdır.

GELECEĞE KARŞI SORUMLULUĞUMUZ

Aradan geçen yıllar, hukuki süreçlerin kültürel miras üzerinde ne kadar ağır sonuçlar doğurabileceğini gösterdi.

Tiraje Dikmen’in vasiyetindeki temel düşünce; sanatın yaşamaya devam etmesi, genç kuşakların bu mirastan yararlanması ve Büyükada’nın kültürel dokusuna kalıcı bir değer kazandırılmasıydı.

Bu hedefe ulaşabilmek için mirasçıların, İstanbul Üniversitesi’nin, kamu kurumlarının, koruma kurullarının ve sivil toplumun ortak bir anlayış geliştirmesi büyük önem taşıyor.

Çünkü mesele yalnızca eski bir köşkün restorasyonu değildir.

Mesele; bir sanatçının son arzusuna, Büyükada’nın kültürel kimliğine ve Türkiye’nin sanat tarihine sahip çıkabilmektir.

Aksi hâlde, Tiraje Dikmen’in tuvallerindeki renkler yaşamaya devam etse bile, o resimlerin doğduğu mekân sessizce tarihten silinecek; Büyükada ise kültürel hafızasının en kıymetli sayfalarından birini geri dönüşü olmayan biçimde kaybetmiş olacaktır.