Yaz sıcaklarında, özellikle restoran ve kafelerin açık alanlarında kullanılan su püskürtme veya sisleme sistemleri de dikkat çekiyor. Burada küçük ama önemli bir teknik ayrım yapmak gerekiyor.
Bir makine mühendisi olarak termodinamik açıdan bakıldığında, suyun çok küçük damlacıklar hâlinde havaya püskürtülmesi ve bu damlacıkların buharlaşması gerçekten de evaporatif soğutma etkisi yaratabilir. Buharlaşma için gereken gizli ısı çevredeki hava ve yüzeylerden alınır; uygun koşullarda bu süreç hava sıcaklığının ve özellikle hissedilen sıcaklığın azalmasına katkıda bulunabilir.
Ancak bunun temel bir şartı vardır:
Su gerçekten buharlaşmalıdır.
Havanın bağıl nemi zaten yüksekse, suyun buharlaşma kapasitesi azalır ve evaporatif soğutmanın etkinliği de düşer. Bu nedenle kuru ve sıcak iklimlerde oldukça etkili olabilen sisleme sistemleri, nemli kıyı bölgelerinde aynı sonucu vermeyebilir.
İstanbul’da, özellikle deniz kenarında ve yaz aylarında nem oranının yüksek olduğu koşullarda, bu sistemlerden beklenen soğutma etkisi daha sınırlı olabilir. Büyükada gibi denizle çevrili, nemli bir ortamda da aynı termodinamik gerçeklik geçerlidir.
Öte yandan sistemin tasarımı ve yerleşimi de önemlidir. Sisleme doğru basınçta, uygun damlacık boyutunda ve doğru hava akışı içinde çalıştırılmazsa, suyun önemli bir bölümü buharlaşmadan çevreye ulaşabilir. Böyle bir durumda beklenen evaporatif soğutma etkisi azalırken, insanların üzerine su zerrecikleri gelmesi veya çevrede rahatsızlık oluşturması söz konusu olabilir.
Burada konunun ölçeğini de gözden kaçırmamak gerekir. Büyükada’nın tamamı düşünüldüğünde, birkaç kafenin açık alanında yapılan böyle bir uygulamanın çevrenin genel sıcaklığını anlamlı ölçüde değiştirmesi elbette beklenemez. Yapılan iş, büyük ölçekte bakıldığında okyanusta bir damla gibidir. Esas olarak amaç, çevreyi soğutmak değil, o açık alanda oturan müşterilerin yakın çevresinde bir miktar konfor sağlamaktır.
Bu açıdan bakıldığında uygulama, bazı kafelerin açık hava bölümlerinde müşterilerin üzerine veya yakınına çalışan elektrikli ısıtıcıların kullanımına da bir bakıma benzetilebilir. Kışın bu ısıtıcılarla bütün sokağı veya çevreyi ısıtmak mümkün olmadığı gibi, yazın birkaç sisleme cihazıyla Büyükada’nın nemli havasını genel olarak soğutmak da mümkün değildir. Her iki uygulamanın da etkisi esas olarak çok sınırlı bir mikro-çevreyle sınırlıdır.
Ancak Büyükada’nın zaten nemli olan yaz atmosferinde, bu küçük ölçekli etkinin ne kadar anlamlı olduğu ayrıca sorgulanabilir. Özellikle sisleme cihazları kaldırıma veya geçiş alanlarına yöneltilmişse, serinletilmesi hedeflenen müşterilerden ziyade yakından geçen yayaların üzerine su zerrecikleri ulaşabilir. Böyle bir durumda uygulama, hedeflenen konforu sağlamaktan çok, istemeden yoldan geçenleri rahatsız edebilir.
Şanlıurfa, Kahramanmaraş ve Gaziantep gibi daha sıcak ve görece kuru iklimlerde kullanılan sisleme sistemlerinin, nemli İstanbul havasında ve özellikle Büyükada’nın deniz kenarındaki koşullarında aynı ölçüde etkili olması beklenmemelidir. Buradaki temel fark sistemin kendisinden çok ortamın sıcaklık, nem ve hava hareketi koşullarıdır.
Dolayısıyla mesele, “su sisi kesinlikle soğutmaz” demek değildir.
Asıl mesele, doğru sistemin, doğru yerde, doğru miktarda ve doğru çalışma koşullarında kullanılmasıdır.
Açık alanların yazın daha konforlu hâle getirilmesinde ise yalnızca su sisine güvenmek yerine; gölgeleme, tenteler, ağaçlandırma, uygun hava sirkülasyonu ve iyi tasarlanmış kentsel açık alan çözümleri birlikte değerlendirilebilir.
Özellikle insanların yüzüne, saçına veya giysisine doğrudan su püskürtmek yerine, gölge sağlayan ve doğal hava hareketinden yararlanan çözümler çoğu durumda daha konforlu, daha kontrollü ve kent estetiği açısından daha uyumlu olabilir.
Burada işletmeleri veya bu sistemi kullananları eleştirmekten ziyade, uygulamanın doğru yerde ve doğru amaçla yapılmasının önemine dikkat çekmek gerekir. Sonuçta işletmeler de müşterilerinin yaz sıcağında daha rahat etmesini amaçlıyor olabilir. Ancak Büyükada’nın kendine özgü nemli ve denizel ikliminde, kullanılan yöntemin gerçekten beklenen faydayı sağlayıp sağlamadığını teknik açıdan değerlendirmek yararlı olacaktır.
Sonuçta termodinamik bilimi bize basit bir şey söylüyor:
Su sisi, ancak suyun buharlaşabildiği ölçüde soğutur.
Bunun ötesindeki etki ise mühendislik tasarımı, çevresel koşullar ve kullanım biçimi meselesidir.
